Phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới cho người trẻ tuổi

Phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới không chỉ áp dụng cho người lớn tuổi mà còn cần thiết ở người trẻ có đặc thù công việc ngồi nhiều hoặc đứng lâu. Dù chưa có giãn tĩnh mạch lớn, nhiều bệnh nhân vẫn xuất hiện cảm giác nặng chân, mỏi cẳng chân và có thể ghi nhận dòng trào ngược tĩnh mạch trên siêu âm Doppler. Tại Dr Vein, các phác đồ điều trị bảo tồn được xây dựng cá nhân hóa, nhằm kiểm soát triệu chứng, ngăn tiến triển và cải thiện chất lượng sống ngay từ giai đoạn sớm. Bài viết này trình bày một trường hợp điển hình để minh họa cách tiếp cận lâm sàng theo đúng hướng dẫn chuyên ngành.

I/ Suy van tĩnh mạch chi dưới là gì? Cơ chế và phân độ bệnh

1. Khái niệm suy van tĩnh mạch chi dưới

Suy van tĩnh mạch chi dưới là tình trạng các van trong hệ tĩnh mạch – đặc biệt là tĩnh mạch nông và các nhánh xuyên – mất chức năng đóng kín, khiến dòng máu chảy ngược từ trên xuống dưới thay vì theo hướng hồi lưu về tim. Kết quả là máu bị ứ lại ở các đoạn xa của chi dưới, làm tăng áp lực trong lòng tĩnh mạch, gây giãn mạch, phù nề và loạn dưỡng mô theo thời gian.

Tình trạng này là thành phần quan trọng trong bệnh lý tĩnh mạch mạn tính chi dưới (Chronic Venous Disease – CVD). Theo tổng quan của Eberhardt & Raffetto (Circulation, 2005), suy van là nguyên nhân chủ yếu gây nên các biểu hiện lâm sàng của bệnh lý suy giãn tĩnh mạch mạn tính, từ nhẹ như nặng chân đến loét mạn tính.

Suy van không chỉ giới hạn ở người cao tuổi mà còn có thể gặp ở người trẻ, đặc biệt là những người làm nghề ngồi lâu hoặc đứng nhiều, như thợ may, nhân viên văn phòng, thợ làm tóc…

2. Cơ chế hình thành dòng trào ngược tĩnh mạch

Ở người bình thường, máu từ chi dưới được đưa về tim nhờ hệ thống tĩnh mạch kết hợp cùng hoạt động của cơ bắp và hệ thống van một chiều. Khi van tĩnh mạch đóng không kín, dòng máu trào ngược xảy ra, gọi là dòng trào ngược tĩnh mạch.

Trào ngược kéo dài làm tăng áp lực tĩnh mạch, dẫn đến các phản ứng sinh lý và cấu trúc như:

• Giãn thành tĩnh mạch do áp lực kéo dài
• Kích hoạt viêm nội mạch, tổn thương tế bào nội mô
• Rò rỉ huyết tương ra mô kẽ, gây phù và thay đổi mô mềm

Theo Labropoulos et al. (J Vasc Surg, 2003), trào ngược được xác định trên siêu âm Doppler khi thời gian dòng ngược ≥ 0,5 giây. Đây là tiêu chuẩn quốc tế được sử dụng trong chẩn đoán suy van.

Một số yếu tố nguy cơ thúc đẩy dòng trào ngược tĩnh mạch bao gồm:

• Tuổi cao: theo thời gian, cấu trúc van tĩnh mạch và thành mạch mất tính đàn hồi, làm tăng nguy cơ van không đóng kín hoàn toàn.
• Đứng hoặc ngồi lâu: làm giảm hoạt động bơm máu của cơ sinh học chi dưới, dẫn đến ứ trệ máu tại tĩnh mạch nông. Nghề nghiệp như thợ may, giáo viên, nhân viên văn phòng… có nguy cơ cao hơn.
• Béo phì: làm tăng áp lực tĩnh mạch ổ bụng và chi dưới, gây cản trở hồi lưu máu và tạo điều kiện hình thành trào ngược.
• Tiền sử mang thai nhiều lần: thai lớn đè vào tĩnh mạch chậu, tăng nồng độ estrogen và progesterone làm giãn mạch, dẫn đến suy van.
• Yếu tố di truyền: có liên quan đến cấu trúc mô liên kết bất thường, ảnh hưởng đến độ bền thành tĩnh mạch và chức năng van.
• Tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT): làm tổn thương van tĩnh mạch và gây trào ngược mạn tính sau huyết khối.
• Ít vận động hoặc lối sống tĩnh tại: giảm hoạt động bơm cơ sinh lý ở bắp chân – yếu tố chủ lực trong tuần hoàn tĩnh mạch ngoại biên.
• Nội tiết tố nữ và liệu pháp hormone: estrogen ảnh hưởng đến độ đàn hồi thành mạch, làm tăng nguy cơ suy giãn tĩnh mạch, đặc biệt ở phụ nữ dùng thuốc tránh thai lâu dài.

3. Phân độ CEAP và đặc điểm lâm sàng của độ 1

Hệ thống phân loại CEAP (Clinical – Etiological – Anatomical – Pathophysiological) là tiêu chuẩn quốc tế được sử dụng để đánh giá mức độ nặng và hướng dẫn điều trị trong bệnh lý suy tĩnh mạch chi dưới. Thành phần “C” – Clinical – mô tả biểu hiện lâm sàng từ mức không có triệu chứng đến loét tiến triển.

Dưới đây là mô tả chi tiết 7 cấp độ CEAP:

• C0 – Không ghi nhận dấu hiệu giãn tĩnh mạch trên lâm sàng. Dù vậy, một số người có thể thỉnh thoảng sẽ cảm thấy nặng chân hoặc mỏi chân, đặc biệt sau khi đứng lâu, nhưng chưa phát hiện bất thường rõ ràng khi thăm khám.
• C1 – Giai đoạn sớm có thể quan sát được, với các gân xanh tím dạng mạng nhện hoặc dạng lưới (đường kính thường dưới 3mm). Bệnh nhân thường mô tả cảm giác tê, nặng chân, đặc biệt khi ngồi hoặc đứng lâu trong ngày.
• C2 – Xuất hiện búi tĩnh mạch giãn nổi gồ dưới da – đây là dấu hiệu lâm sàng rõ rệt hơn. Một số người có thể kèm theo đau, căng tức cẳng chân hoặc phù nhẹ. Khi siêu âm Doppler được thực hiện, thường sẽ phát hiện dòng trào ngược tĩnh mạch – tiêu chí xác định suy van tĩnh mạch đã hình thành.
• C3 – Biểu hiện phù chi dưới mà không liên quan đến bệnh hệ bạch huyết. Phù thường rõ vào cuối ngày, cải thiện khi người bệnh nghỉ ngơi hoặc kê chân cao. Đây là dấu hiệu cho thấy áp lực tĩnh mạch đã tăng đáng kể.
• C4 – Vùng da quanh mắt cá chân có dấu hiệu thay đổi cấu trúc và màu sắc, như da sẫm màu bất thường, khô, dày bì hoặc có mảng viêm mạn tính. Những thay đổi này thường do tình trạng tăng áp kéo dài gây tổn thương vi tuần hoàn và mô dưới da, là dấu hiệu cảnh báo bệnh đã bước vào giai đoạn tiến triển.
• C5 – Giai đoạn có sẹo loét tĩnh mạch cũ đã lành. Đây là dấu hiệu cho thấy bệnh đã trải qua giai đoạn nặng, dù tổn thương đã phục hồi một phần sau điều trị.
• C6 – Vết loét vẫn còn hở và tiết dịch, thường khu trú ở vùng cổ chân trong. Đây là biểu hiện nặng nhất của suy tĩnh mạch mạn tính, kèm theo nguy cơ viêm mô tế bào, nhiễm trùng và khó lành nếu không được kiểm soát điều trị chặt chẽ.

Trong đó, C1 – suy van tĩnh mạch chi dưới độ 1 – là cấp độ lâm sàng đầu tiên có thể quan sát bằng mắt thường. Bệnh nhân thường mô tả cảm giác:

• Nặng chân mạn tính, nhất là sau khi ngồi hoặc đứng nhiều
• Tê, châm chích hoặc cảm giác căng tức vùng cẳng chân
• Thấy các đường tĩnh mạch nhỏ màu xanh tím nổi li ti dưới da (mạng nhện tĩnh mạch), nhưng chưa có búi tĩnh mạch giãn lớn

Mặc dù không phải mọi trường hợp C1 đều cần can thiệp, nhưng theo khuyến cáo từ Society for Vascular Surgery và European Society for Vascular Surgery, nếu có dòng trào ngược tĩnh mạch được xác định trên siêu âm Doppler và triệu chứng ảnh hưởng đến chất lượng sống, nên xây dựng sớm phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới theo hướng bảo tồn, nhằm ngăn ngừa tiến triển lên các mức nặng hơn như C2 hoặc C3.

Sàng lọc đúng CEAP độ 1 giúp cá nhân hóa điều trị từ giai đoạn sớm, đặc biệt ở người trẻ tuổi có nguy cơ nghề nghiệp cao như ngồi lâu, đứng lâu, hoặc ít vận động.

>>> Xem thêm bài viết: Nguyên nhân giãn tĩnh mạch chân và phương pháp điều trị hiệu quả

II/ Case thực tế: Áp dụng phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới bảo tồn

1. Hồ sơ bệnh án

Bệnh nhân T.T.M., sinh năm 1987, làm nghề thợ may tại xưởng may công nghiệp. Trong hơn một năm gần đây, bệnh nhân xuất hiện triệu chứng nặng chân từ đầu gối trở xuống, đi kèm cảm giác tê mỏi rõ rệt sau mỗi ngày làm việc. Triệu chứng có xu hướng giảm khi bệnh nhân nằm nghỉ và gác chân vào buổi tối. 

Do đặc thù công việc phải ngồi nhiều giờ liên tục, ít vận động, bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ cao mắc suy van tĩnh mạch chi dưới ở lứa tuổi còn trẻ. Tình trạng này ảnh hưởng đến chất lượng sống, hiệu suất lao động và có nguy cơ tiến triển nếu không được điều trị đúng cách.

2. Kết quả thăm khám và chẩn đoán

 Xem chi tiết bác sĩ Lê Kim Cao thăm khám cho chị M. 

Bệnh nhân được Thạc sĩ – Bác sĩ Lê Kim Cao – hiện đang công tác tại Khoa Phẫu thuật Mạch máu của bệnh viện Chợ Rẫy – thăm khám lâm sàng kết hợp với siêu âm Doppler hai chi dưới. Mặc dù không quan sát thấy tĩnh mạch giãn lớn dưới da, kết quả siêu âm cho thấy có dòng trào ngược tĩnh mạch nhẹ tại hệ tĩnh mạch nông, đặc biệt khi bệnh nhân đứng lâu.

Theo hệ thống phân loại CEAP quốc tế, đây là trường hợp suy van tĩnh mạch chi dưới độ 1 (C1) – biểu hiện bằng tĩnh mạch mạng nhện kèm triệu chứng cơ năng (nặng chân, mỏi, tê vùng cẳng chân). Trào ngược tĩnh mạch đã được xác nhận, nhưng chưa có chỉ định can thiệp nội tĩnh mạch tại thời điểm hiện tại.

3. Xây dựng phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới theo hướng bảo tồn

Dựa trên phân độ CEAP, kết quả siêu âm và yếu tố nghề nghiệp, Thạc sĩ – Bác sĩ Lê Kim Cao tại Dr Vein xây dựng phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới theo hướng bảo tồn, không xâm lấn. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng hiện tại, ngăn ngừa tiến triển sang các mức độ nặng hơn và duy trì chất lượng sống cho bệnh nhân.

Phác đồ bao gồm:

• Mang vớ tĩnh mạch áp lực phù hợp, đeo vào ban ngày khi làm việc
• Thay đổi tư thế làm việc: tránh ngồi liên tục, thực hiện gác chân cao sau mỗi giờ làm việc
• Tăng cường vận động: đi bộ nhẹ mỗi ngày, kết hợp bài tập cổ chân và bắp chân tại chỗ
• Duy trì cân nặng hợp lý, giảm áp lực lên hệ tĩnh mạch
• Theo dõi định kỳ bằng siêu âm Doppler, đánh giá lại dòng trào ngược sau 3–6 tháng điều trị

Đây là phác đồ phù hợp với các khuyến cáo từ European Society for Vascular Surgery (ESVS) và Society for Vascular Surgery (SVS) trong điều trị suy tĩnh mạch giai đoạn sớm, đặc biệt khi dòng trào ngược tĩnh mạch chưa gây biến đổi mô và giãn mạch rõ.

III/ Cơ sở khoa học của các biện pháp bảo tồn trong phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới độ nhẹ

1. Vớ tĩnh mạch: Biện pháp nền tảng trong điều trị bảo tồn

Trong phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới độ nhẹ, vớ tĩnh mạch là biện pháp được khuyến nghị đầu tiên nhằm cải thiện tuần hoàn và kiểm soát triệu chứng. Vớ có tác dụng tạo áp lực dần giảm từ cổ chân lên đùi, giúp:

• Hạn chế giãn thành tĩnh mạch
• Hỗ trợ đẩy máu về tim, giảm ứ trệ
• Làm giảm cảm giác nặng chân, phù nhẹ và đau mỏi khi đứng lâu

Theo hướng dẫn từ European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022, vớ áp lực được xem là bước đầu tiên trong điều trị các bệnh nhân có dòng trào ngược tĩnh mạch nhẹ, đặc biệt khi chưa có tổn thương mô nông. Nghiên cứu của O’Donnell TF et al. (Phlebology, 2014) cũng cho thấy, sử dụng vớ đúng cách giúp cải thiện đáng kể triệu chứng ở bệnh nhân CEAP độ 1 và 2.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào việc lựa chọn loại vớ đúng áp lực (15–20 mmHg cho C1) và tuân thủ thời gian mang hằng ngày. Việc đeo vớ phải được hướng dẫn cá nhân hóa, tùy theo triệu chứng và đặc thù công việc.

2. Tư thế làm việc và vận động: Giảm áp lực tĩnh mạch một cách sinh lý

Tĩnh mạch chi dưới hoạt động hiệu quả nhờ sự co bóp của nhóm cơ bắp chân và sự hỗ trợ của hệ thống van. Khi ngồi hoặc đứng lâu, không có chuyển động cơ học, hoạt động bơm máu này bị ức chế — gây tăng áp lực lòng mạch và thúc đẩy dòng trào ngược tĩnh mạch.

Ở bệnh nhân làm nghề thợ may như T.T.M., việc duy trì một tư thế trong thời gian dài góp phần làm nặng triệu chứng nặng chân, tê mỏi. Do đó, trong phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới giai đoạn sớm, việc điều chỉnh tư thế được xem là yếu tố bắt buộc.

Các biện pháp được chứng minh có hiệu quả bao gồm:

• Gác chân cao sau mỗi 60–90 phút làm việc
• Thay đổi tư thế ngồi hoặc đứng đều đặn
• Đi bộ nhẹ 15–30 phút mỗi ngày để kích hoạt “bơm cơ bắp chân”

Theo Eberhardt & Raffetto (Circulation, 2005), chỉ cần tăng vận động nhẹ nhàng hằng ngày cũng giúp giảm áp lực tĩnh mạch xuống đáng kể, ngăn ngừa tiến triển sang giãn mạch mức độ lớn.

>>> Xem thêm bài viết: Bài tập thể dục cho người giãn tĩnh mạch chân

3. Theo dõi và chuyển hướng điều trị khi cần thiết

Điều trị bảo tồn là bước khởi đầu hợp lý với bệnh nhân CEAP C1 có triệu chứng, nhưng không phải là lựa chọn cố định. Theo khuyến cáo của Society for Vascular Surgery (SVS), cần đánh giá lại sau 3–6 tháng để xác định hiệu quả điều trị và phát hiện nguy cơ tiến triển.

Các dấu hiệu cho thấy cần chuyển hướng điều trị bao gồm:

• Triệu chứng không cải thiện hoặc nặng dần
• Xuất hiện búi giãn tĩnh mạch dưới da, dấu hiệu cho thấy bệnh nhân có thể được phân loại ở mức C2 theo hệ thống CEAP
• Phù dai dẳng, lan rộng lên cẳng chân hoặc vùng mắt cá

Khi đó, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị nội tĩnh mạch bằng laser hoặc tiêm xơ UGFS. Chính vì vậy, bệnh nhân cần được theo dõi định kỳ, và phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới phải luôn mang tính linh hoạt, cập nhật theo diễn tiến lâm sàng.

Kết luận

Trường hợp bệnh nhân T.T.M. đã cho thấy vai trò quan trọng của việc phát hiện sớm và điều trị đúng hướng trong suy tĩnh mạch chi dưới. Ở giai đoạn nhẹ, khi chưa có búi tĩnh mạch giãn lớn, phác đồ điều trị suy van tĩnh mạch chi dưới theo hướng bảo tồn vẫn đóng vai trò then chốt trong kiểm soát triệu chứng và ngăn ngừa tiến triển bệnh.

Việc tuân thủ hướng dẫn điều trị, tái khám đúng hẹn và duy trì các biện pháp như mang vớ tĩnh mạch, thay đổi tư thế làm việc, vận động phù hợp sẽ giúp bệnh nhân kiểm soát tốt dòng trào ngược tĩnh mạch, giảm thiểu nguy cơ cần can thiệp xâm lấn trong tương lai. 

Tham khảo thêm các bài viết trong chuyên mục Kiến thức của Dr Vein để hiểu rõ hơn về bệnh lý tĩnh mạch và các chiến lược điều trị nội tĩnh mạch hiện đại. Nếu bạn đang gặp các triệu chứng như nặng chân, tê bì, đặc biệt khi đứng hoặc ngồi lâu, hãy đến Dr Vein để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp với tình trạng của bạn.

Liên hệ tư vấn điều trị bệnh lý suy giãn tĩnh mạch

• Tư vấn nhanh: 0932.19.28.82
• Website:    https://drvein.vn
• Facebook: https://www.facebook.com/DrVein.vn/
• Youtube:   https://www.youtube.com/@phongkhamDrVein
• Xem video thực tế tại: ĐÂY
• Hình ảnh thực tế ca phẫu thuật tại: Hình ảnh
• Địa chỉ Edopi Healthcare: Số 2 Nội Khu Mỹ Toàn 2, Tân Phong, Quận 7, Hồ Chí Minh