Chân nổi gân xanh là bị gì, khi nào đáng lo và xử lý thế nào?

Khi thấy trên chân xuất hiện những đường gân xanh, tím nổi rõ dưới da, nhiều người băn khoăn không biết đó chỉ là chuyện thẩm mỹ hay là dấu hiệu sớm của một bệnh lý tĩnh mạch cần điều trị. Điều đáng quan tâm là những đường gân này có đi kèm triệu chứng hay thay đổi bất thường nào khác hay không, vì đây là yếu tố giúp phân biệt gân xanh thông thường với biểu hiện của suy tĩnh mạch. Bài viết từ Dr. Vein sẽ phân biệt các dạng gân xanh nổi ở chân, khi nào là bình thường và khi nào là dấu hiệu đáng lưu ý cùng những việc nên làm ở từng mức độ.

Trả lời nhanh: Chân nổi gân xanh thường là các tĩnh mạch nhỏ giãn nhìn thấy qua da, và phần lớn ở mức nhẹ không nguy hiểm. Tuy nhiên, khi những đường gân này phồng to ngoằn ngoèo, kèm theo cảm giác nặng, mỏi, phù chân về chiều, hoặc khi da vùng cổ chân đổi màu, đó có thể là biểu hiện của suy tĩnh mạch mạn tính và nên được bác sĩ đánh giá bằng siêu âm. Nếu phát hiện dòng trào ngược, hướng theo dõi hoặc điều trị sẽ được lựa chọn dựa trên vị trí, mức độ bệnh và tình trạng cụ thể.

Chân nổi gân xanh là bị gì?

Gân xanh nổi trên chân thực chất là các tĩnh mạch nằm nông dưới da giãn rộng và trở nên dễ nhìn thấy. Chúng có màu xanh hoặc tím vì đây là những mạch máu chứa máu tĩnh mạch đang trên đường trở về tim, và khi thành mạch giãn ra thì lớp da mỏng phía trên để lộ màu của mạch. Không phải mọi đường gân xanh đều giống nhau; có thể phân biệt chúng dựa trên kích thước và hình dạng.

Ở dạng nhỏ nhất là các mao mạch giãn, thường gọi là gân xanh dạng mạng nhện, với đường kính dưới 1 mm, nằm ngay trong lớp da và tạo thành những vệt đỏ hoặc tím mảnh như sợi chỉ. Lớn hơn một chút là các tĩnh mạch dạng lưới, đường kính khoảng 1 đến 3 mm, nằm sâu hơn dưới da, có màu xanh và thường không sờ thấy gồ lên. Khi tĩnh mạch giãn to trên 3 mm, phồng lên thành búi ngoằn ngoèo sờ thấy rõ dưới da, thì đó là giãn tĩnh mạch thực sự, tương ứng với mức độ nặng hơn của bệnh.

Theo American Family Physician, giãn tĩnh mạch thực sự được mô tả là “những tĩnh mạch giãn dạng thừng, sờ thấy được, đường kính trên 3 mm”, tách biệt với nhóm mao mạch và tĩnh mạch nhỏ chỉ nhìn thấy qua da. Cách phân loại theo kích thước này không chỉ để gọi tên, mà phản ánh mức độ trong thang phân độ bệnh tĩnh mạch mạn tính (gọi là phân độ CEAP). Các mao mạch giãn dạng mạng nhện và tĩnh mạch dạng lưới được xếp vào mức C1, còn giãn tĩnh mạch phồng to thuộc mức C2. Phân độ này giúp bác sĩ mô tả biểu hiện lâm sàng của bệnh và đánh giá tình trạng tĩnh mạch cùng với các thông tin khác từ thăm khám và siêu âm.

Xem thêm: Các cấp độ suy giãn tĩnh mạch theo bảng phân loại CEAP 

Nổi gân xanh ở chân có phải là bệnh không?

Đây là một trong những câu hỏi thường gặp khi nhận thấy gân xanh nổi rõ trên chân. Phần lớn mao mạch giãn dạng mạng nhện và tĩnh mạch dạng lưới rất phổ biến trong dân số nói chung. Theo dữ liệu từ nghiên cứu Edinburgh Vein Study, khi thăm khám kỹ, mao mạch giãn ở chân được ghi nhận khá phổ biến ở người trưởng thành, với tỷ lệ khoảng 79% ở nam và 88% ở nữ. Điều này cho thấy gân xanh nhỏ là biểu hiện thường gặp và không phải trường hợp nào cũng cần điều trị.

Tuy nhiên, sự phổ biến của gân xanh nhỏ không có nghĩa là mọi trường hợp đều có thể bỏ qua. Điều cần phân biệt là giữa những đường gân xanh đơn thuần về mặt thẩm mỹ và những đường gân là phần nổi lên của một tình trạng suy tĩnh mạch bên dưới. Cùng nghiên cứu này ghi nhận giãn tĩnh mạch thực sự, tức dạng phồng to, gặp ở khoảng 16% nam và 29% nữ. Dạng giãn tĩnh mạch này có thể đi kèm các triệu chứng và cần được đánh giá dựa trên biểu hiện cụ thể của từng người.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi nổi gân xanh có phải là bệnh không, điều quan trọng hơn là xem những đường gân này có đi kèm triệu chứng hoặc dấu hiệu của suy tĩnh mạch hay không. Khi gân xanh chỉ nhìn thấy mà không gây nặng chân, mỏi, phù hoặc thay đổi ở da, tình trạng này thường chủ yếu liên quan đến thẩm mỹ. Ngược lại, khi gân xanh đi cùng cảm giác nặng chân, mỏi, phù về chiều hoặc thay đổi ở da, người bệnh nên được đánh giá để xác định có suy tĩnh mạch hay không.

Vì sao chân lại nổi gân xanh?

Để hiểu vì sao chân nổi gân xanh, cần hình dung cách máu tĩnh mạch di chuyển ở chân. Máu ở chân phải đi ngược chiều trọng lực để trở về tim, và để làm được điều đó, bên trong lòng tĩnh mạch có những chiếc van một chiều đóng mở nhịp nhàng, chỉ cho máu chảy lên mà không cho chảy ngược xuống. Khi các van này còn khỏe, dòng máu về tim đều đặn và tĩnh mạch giữ được kích thước bình thường.

Vấn đề bắt đầu khi các van này suy yếu và không còn đóng kín. Khi đó một phần máu chảy ngược xuống và ứ lại ở đoạn tĩnh mạch phía dưới, làm áp lực trong lòng mạch tăng lên. Áp lực tăng kéo dài khiến thành tĩnh mạch giãn rộng dần, và những mạch nằm nông dưới da giãn ra thì trở nên dễ nhìn thấy, tạo nên hình ảnh gân xanh nổi trên chân. Đây cũng là lý do gân xanh thường rõ hơn ở người phải đứng hoặc ngồi lâu, khi cơ chế đẩy máu về tim ít được hỗ trợ.

Một số yếu tố làm tăng khả năng xuất hiện và tiến triển của tình trạng này, bao gồm tuổi tác, yếu tố gia đình, mang thai, thừa cân và tính chất công việc phải đứng hoặc ngồi lâu. Những yếu tố này không trực tiếp gây ra một đường gân cụ thể, nhưng chúng tạo điều kiện cho tĩnh mạch chịu áp lực cao hơn trong thời gian dài, và theo thời gian góp phần làm mạch giãn rõ hơn.

Khi nào chân nổi gân xanh là đáng lo?

Phần lớn gân xanh nhỏ không đáng lo, nhưng một số triệu chứng đi kèm có thể gợi ý tình trạng suy tĩnh mạch và cần được đánh giá. Những dấu hiệu thường gặp gồm:

• Cảm giác nặng, mỏi hoặc căng tức ở chân.
• Chuột rút về đêm.
• Phù chân tăng dần về cuối ngày và giảm khi nghỉ ngơi hoặc kê cao chân.

Khi gân xanh đi kèm những triệu chứng này, người bệnh nên được thăm khám và siêu âm Doppler để xác định có dòng trào ngược tĩnh mạch hay không.

Đáng lưu ý hơn là những thay đổi ở da vùng thấp của chân, quanh cổ chân và cẳng chân. Da sẫm màu, chàm hóa, ngứa kéo dài hay trở nên xơ cứng có thể liên quan đến tình trạng ứ máu tĩnh mạch kéo dài và là những dấu hiệu cần được đánh giá. Theo hướng dẫn của Viện Y tế và Chăm sóc Chất lượng Quốc gia Anh (NICE) về chẩn đoán và xử trí giãn tĩnh mạch, những thay đổi ở da do suy tĩnh mạch mạn tính là một trong các lý do cần được đánh giá chuyên khoa. Người có búi giãn tĩnh mạch đang chảy máu cần được xử trí sớm.

Một số dấu hiệu cần được bác sĩ xem xét sớm gồm:

1. Búi tĩnh mạch giãn bị chảy máu.
2. Vết loét ở vùng cổ chân lâu lành.
3. Một đoạn tĩnh mạch nông trở nên cứng, đỏ và đau.

Riêng trường hợp một bên chân sưng to lên nhanh và đột ngột kèm đau bắp chân cần được đánh giá ngay để loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu. Đây là tình trạng khác với gân xanh thông thường nhưng cũng có thể biểu hiện ở chân.

Chân nổi gân xanh có tự hết không và xử lý thế nào?

Đoạn tĩnh mạch đã giãn thường không tự trở lại bình thường. Khi van tĩnh mạch đã suy giảm chức năng, đường gân xanh đã hình thành có thể tiếp tục tồn tại hoặc trở nên rõ hơn theo thời gian, đặc biệt khi các yếu tố làm tăng áp lực tĩnh mạch vẫn còn. Vì vậy, thay vì chờ gân xanh tự biến mất, hướng xử lý nên dựa trên triệu chứng, đặc điểm tĩnh mạch và mức độ bệnh của từng người.

Với những trường hợp chỉ có gân xanh nhỏ dạng mạng nhện hoặc dạng lưới, không kèm triệu chứng và không có dòng trào ngược, tình trạng này chủ yếu liên quan đến thẩm mỹ. Nếu người bệnh muốn cải thiện hình thức, các phương pháp như tiêm xơ hoặc laser bề mặt có thể được cân nhắc tùy trường hợp. Đây là lựa chọn theo nhu cầu cá nhân chứ không phải yêu cầu bắt buộc về mặt sức khỏe. Điều quan trọng là những phương pháp xử lý bề mặt này không thay thế cho việc đánh giá dòng chảy tĩnh mạch nếu có nghi ngờ suy van bên dưới.

Với những trường hợp gân xanh đi kèm triệu chứng hoặc nghi ngờ suy tĩnh mạch, bước cần thiết là siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới. Đây là thăm dò giúp xác định đoạn tĩnh mạch nào đang có dòng trào ngược và mức độ ra sao, từ đó bác sĩ mới xác định được hướng xử lý phù hợp. Khi đã ghi nhận dòng trào ngược có ý nghĩa, các phương pháp can thiệp nhắm vào nguyên nhân có thể được cân nhắc theo chỉ định, bao gồm laser nội mạch, xơ hóa tĩnh mạch suy dưới hướng dẫn siêu âm (UGFS) hay phẫu thuật, tùy vị trí và đặc điểm của tĩnh mạch bị suy. Không có một phương pháp chung phù hợp với tất cả người bệnh.

Chân nổi gân xanh thì nên làm gì tại nhà?

Một số biện pháp trong sinh hoạt có thể hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim tốt hơn và giảm tình trạng ứ máu ở chân. Những biện pháp này có thể được duy trì trong sinh hoạt hằng ngày, nhưng không thay thế việc thăm khám khi gân xanh đi kèm triệu chứng hoặc có dấu hiệu bất thường.

1. Vận động cơ cẳng chân: Khi đi lại, cơ bắp chân co bóp và hỗ trợ đẩy máu tĩnh mạch về tim. Nếu phải ngồi hoặc đứng lâu, nên thường xuyên thay đổi tư thế, đứng dậy đi lại hoặc thực hiện các động tác nhấc gót chân tại chỗ để hạn chế tình trạng ứ máu.
2. Kê cao chân khi nghỉ: Kê chân cao khi nghỉ có thể hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim và giúp giảm cảm giác nặng chân, phù về cuối ngày.
3. Kiểm soát cân nặng và tránh đứng hoặc ngồi bất động lâu: Duy trì cân nặng phù hợp và hạn chế đứng hoặc ngồi yên trong thời gian dài có thể giúp giảm áp lực lên hệ tĩnh mạch chi dưới.
4. Sử dụng vớ y khoa khi phù hợp: Vớ ép tạo áp lực từ cổ chân lên trên, hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim và có thể giúp giảm phù, nặng chân. Việc lựa chọn loại vớ và mức áp lực nên được tư vấn phù hợp, đặc biệt ở người có bệnh động mạch chi dưới.

Khi nào cần đi khám thay vì tiếp tục theo dõi?

Việc theo dõi tại nhà có thể phù hợp khi gân xanh còn nhỏ, không gây khó chịu và không kèm các dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, nếu chân bắt đầu có cảm giác nặng, mỏi, căng tức hoặc phù tăng dần về chiều, đặc biệt khi những triệu chứng này đi kèm gân xanh nổi rõ, người bệnh nên đi khám để đánh giá tình trạng tĩnh mạch.

Một số dấu hiệu cần được khám sớm gồm:

• Da vùng cổ chân sẫm màu, chàm hóa hoặc xơ cứng.
• Vết loét lâu lành ở chân.
• Một đoạn tĩnh mạch nông trở nên cứng, đỏ và đau.
• Chảy máu từ một búi tĩnh mạch giãn.

Riêng trường hợp một bên chân sưng to lên đột ngột kèm đau bắp chân cần được đánh giá ngay để loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu. Mục tiêu của việc thăm khám là xác định tình trạng dòng chảy tĩnh mạch và mức độ bệnh. Siêu âm Doppler kết hợp với thăm khám giúp bác sĩ đánh giá có dòng trào ngược hay không và lựa chọn hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Chân nổi gân xanh trong nhiều trường hợp là các tĩnh mạch nhỏ giãn nhìn thấy qua da và chủ yếu mang tính thẩm mỹ. Điều cần quan tâm là những đường gân này có đi kèm cảm giác nặng chân, mỏi, phù hoặc thay đổi ở da hay không, vì đây có thể là những dấu hiệu gợi ý suy tĩnh mạch cần được đánh giá.

Đoạn tĩnh mạch đã giãn thường không tự biến mất, vì vậy hướng xử lý nên dựa trên triệu chứng và mức độ bệnh thay vì chỉ chờ gân xanh tự hết. Với trường hợp nhẹ, không có triệu chứng đáng lo, các biện pháp hỗ trợ và theo dõi có thể được cân nhắc. Khi gân xanh đi kèm triệu chứng hoặc nghi ngờ suy tĩnh mạch, siêu âm Doppler giúp đánh giá tình trạng dòng chảy và hỗ trợ bác sĩ lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Tài liệu tham khảo